08/12/2015 07:35:00

 

Ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Λευκωσίας αναλύει τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και τις επιπτώσεις που έχουν στην Ε.Ε., εξηγεί τα πολιτικά φαινόμενα που αναπτύσσονται στην Γηραιά Ήπειρο και επισημαίνει τους κινδύνους που παραμονεύουν.

Οι διπλωμάτες καριέρας έχουν ένα ιδιαίτερο, δικό τους τρόπο ν' αναλύουν γεγονότα και εξελίξεις. Αποφεύγουν τις απόλυτες προσεγγίσεις, ψάχνουν τη μεγάλη εικόνα , ενώ έχουν και την ικανότητα να φέρνουν σε πρώτο πλάνο στοιχεία που οι δημοσιογράφοι και όχι μόνον δεν είναι σε θέση να διακρίνουν από την πρώτη ματιά. Ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Λευκωσίας Μιχάλης Ατταλίδης - για χρόνια στη διπλωματική Υπηρεσία, δεν αποτελεί εξαίρεση. Προσεκτικός, νηφάλιος αναλύει με τρόπο  σφαιρικό την κατάσταση που επικρατεί σήμερα στην Ευρώπη και στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, αναπτύσσει προβληματισμούς  και σχολιάζει εκτιμήσεις με αμφίσημο πολλές φορές χαρακτήρα.

 

Η πρώτη ερώτηση αφορά την επόμενη μέρα, κατά πόσο δηλαδή μετά τις επιθέσεις της 13ης του Νοέμβρη η ζωή στην Ευρώπη θα είναι διαφορετική. Ο Μιχάλης Ατταλίδης απαντά με τρόπο …διπλωματικό:


Μ.Α: Μου ζητάτε να σχολιάσω μια δραματική πρόβλεψη. Εγώ όμως δεν εκφράζομαι δραματικά, ούτε μ αρέσει να κάνω προβλέψεις. Οπότε δεν θ απαντήσω ευθέως. Είναι αλήθεια ότι η Ευρώπη βρίσκεται σε μια περίοδο αλλεπάλληλων κρίσεων με γεγονότα που μπορούν ν αποβούν καθοριστικά για το μέλλον της. Οι κρίσεις αυτές έχουν ένα κοινό στοιχείο το οποίο και αναδεικνύουν: Την ανεπάρκεια των θεσμών. Οι τρομοκρατικές επιθέσεις του τελευταίου διαστήματος  δείχνουν επίσης ότι μεταξύ της Ε.Ε. και της Μέσης Ανατολής υπάρχει μια διάδραση που οι Βρυξέλλες νόμισαν ότι είχαν αποκλείσει. Η κρίση στη Μέση Ανατολή μεταφέρεται στην Ευρώπη με δυο τρόπους: Με τη μορφή του μεταναστευτικού κύματος και με τη μορφή της τρομοκρατίας.

 

Τα φαινόμενα είναι πιο πολύπλοκα απ' ό,τι φαίνονται

 

- Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι οι μεγάλοι παίχτες θερίζουν ότι έσπειραν;

Μ.Α: Θα το έθετα κάπως διαφορετικά. Ας πάρουμε τις δυο εστίες έντασης που υπάρχουν αυτή τη στιγμή στη Μέση Ανατολή: Λιβύη και στη Συρία. Στην πρώτη περίπτωση είχαμε όντως παρέμβαση του δυτικού κόσμου στο εσωτερικό γίγνεσθαι της χώρας. Είχε ξεσπάσει ένα δημοκρατικό κίνημα, το οποίο η Ευρώπη ήθελε να στηρίξει. Αντίθετα στη  Συρία μέχρι προ τινος  δεν υπήρξε παρέμβαση. Ωστόσο και παρά τη διαφορά στον τρόπο προσέγγισης  η Ευρώπη δέχεται επιδράσεις, επικρίσεις και έχει επιπτώσεις τόσο από τη μια εστία σύγκρουσης, όσο και από την άλλη. Άρα η εκτίμηση  "θερίζω ότι έσπειρα" δεν ανταποκρίνεται απόλυτα στην πραγματικότητα. Βέβαια την ίδια στιγμή πρέπει να σημειώσουμε ότι οι αντιδράσεις και τα προβλήματα δεν δημιουργήθηκαν σήμερα.  Κάποιος πρέπει να λάβει υπόψη τις συνέπειες του  αποικισμού, τα διάφορα συμφέροντα όπως επίσης πολλούς άλλους παράγοντες...

- Δεν θεωρείτε ότι η όλη στάση της Ευρώπης εξυπηρετεί σκοπιμότητες και συγκεκριμένα συμφέροντα;


Μ.Α: Η δράση και η διάδραση στηρίζεται σε συμφέροντα. Δεν υπάρχει Κράτος που δεν θέλει να εξυπηρετήσει τα συμφέροντα του. Αυτό που όμως θέλω να τονίσω είναι κάτι διαφορετικό: Ότι οι επιλογές και οι εξελίξεις δεν είναι απλές, ούτε αποτελούν μονόδρομο. Στοχεύοντας στη μείωση της έντασης και στην αποτροπή ενός νέου πολέμου, η Ε.Ε. ακολούθησε απέναντι  στις χώρες της Μέσης Ανατολής μια πολιτική "μαλακής ισχύος". Συγκεκριμένα βοηθούσε την οικονομική ανάπτυξη, την διάδοση και εμπέδωση  των ιδεών της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ταυτόχρονα προωθούσε την ανάπτυξη σχέσεων συνεργασίας ανάμεσα στους λαούς της περιοχής. Ωστόσο η συγκεκριμένη ευρωμεσογειακή πολιτική για την οποία μάλιστα δαπανήθηκαν τεράστια ποσά απέτυχε πρωτίστως ένεκα  του ότι δεν μπορούσαν να δημιουργηθούν δομές συνεργασίας με άλυτο  το Μεσανατολικό πρόβλημα. Επιπλέον η Ευρώπη προσπάθησε να εφαρμόσει και στην περίπτωση των Κρατών της Μέσης Ανατολής τη μέθοδο της αιρεσιμότητας: δηλαδή να θέτει συγκεκριμένες προϋποθέσεις και όρους για αναβάθμιση των σχέσεων. Ενώ όμως  στις υπό ένταξη στην Ε.Ε. χώρες η μέθοδος αυτή είχε μεγάλη επιτυχία, στις χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής  απέτυχε για τον απλούστατο λόγο ότι δεν υπήρχε το κίνητρο. Στο πλαίσιο της άσκησης της πολιτικής αυτής η Γαλλία και οι άλλες Ευρωπαϊκές χώρες αναπόφευκτα συνεργάστηκαν με τα αυταρχικά καθεστώτα των χωρών της περιοχής, γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις κυρίως όταν ξέσπασε το κίνημα της λεγόμενης "Αραβικής Άνοιξης". Βέβαια στην πορεία, όταν η "Αραβική Άνοιξη" μετατράπηκε σε αυτό που σήμερα ονομάζουμε "Αραβικό Χειμώνα", η κριτική κατά της Ε.Ε. αντιστράφηκε. Τώρα η Ε.Ε. κατηγορείται επειδή στήριξε τα δημοκρατικά κατά τη γένεση τους κινήματα και ότι δήθεν με αυτό το τρόπο βοήθησε στην δημιουργία κατάστασης πολιτικής αστάθειας, ρευστότητας και ενίσχυσης του θρησκευτικού φανατισμού. Οι επικριτές της Ευρωπαϊκής πολιτικής ισχυρίζονται μάλιστα τώρα ότι τα  αυταρχικά καθεστώτα αποτελούσαν  παράγοντα σταθερότητας! Αποδεικνύεται λοιπόν στην πράξη ότι τα πράγματα δεν είναι απλά και κανείς μπορεί να ξέρει εκ των προτέρων πως θα εξελιχθούν τα πράγματα...

 

Πρωτόγνωρη κατάσταση

 

- Ο Μαχάτμα  Γκάντι είπε κάποτε ότι το οφθαλμό αντί οφθαλμού το μόνο που πέτυχε είναι να τυφλώσει τον κόσμο. Πολλοί φοβούνται ότι οι πολεμικές  επιχειρήσεις κατά του ISIS και της τρομοκρατίας στο τέλος της ημέρας θα λειτουργήσουν ως μπούμερανγκ και θα  ενισχύσει τον ισλαμικό φανατισμό σε όλο τον κόσμο…

Μ.Α: Η κατάσταση στο ΙΡΑΚ αλλά κυρίως στη Συρία έχει ξεφύγει από τα συνήθη πλαίσια και αυτό καθιστά ιδιαίτερα δύσκολη, ίσως και αδύνατη την αντιμετώπιση του προβλήματος με πολιτικά και διπλωματικά μέσα. Αν πάρουμε ως παράδειγμα την τακτική που ακολουθήθηκε στην Ευρώπη για αποφυγή μιας γενικευμένης σύγκρουσης κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, θα δούμε ότι αυτή στηριζόταν σε τρεις βασικές αρχές: το απαραβίαστο των συνόρων, την προστασία των μειονοτήτων και το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δυστυχώς οι αρχές αυτές δεν γίνονται σεβαστές στις σύγχρονες εστίες έντασης στη Μέση Ανατολή, γεγονός που καθιστά τους παραδοσιακούς τρόπους αντιμετώπισης κρίσεων ανέφικτους. Το ζητούμενο στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι ποιός θα επικρατήσει έναντι ποιού και όχι πώς θα καταστεί εφικτός ο σεβασμός των συνόρων και η προστασία των μειονοτήτων. Αυτό το λέω για να  υποδείξω ότι ενδεχομένως δεν υπάρχει κλασσική συνταγή προσέγγισης της εν λόγω κρίσης. Μακάρι η Ευρώπη να μπορούσε επίσης να ακολουθήσει την τακτική των πολυεπίπεδων συνομιλιών για αποκλιμάκωση της έντασης και γεφύρωσης των διαφόρων που ακλούθησε στην περίπτωση του ΙΡΑΝ και η οποία οδήγησε στην υπογραφή συμφωνίας το περασμένο καλοκαίρι. Στη περίπτωση δυστυχώς της Συρίας η τακτική αυτή δεν είναι εύκολο να εφαρμοστεί, πολύ δε περισσότερο που κανείς είναι διατεθειμένος να συζητήσει με ένα τρομοκρατικό μόρφωμα όπως είναι το ISIS.
Το πλήγμα της 13ης του Νοέμβρη ήταν ένα πρωτόγνωρο γεγονός για τους λαούς της Ευρώπης, οι οποίοι φοβούμενοι την επανάληψη του απαιτούν από τις Κυβερνήσεις δυναμικά μέτρα για την προστασία τους. Το ζητούμενο στην προκειμένη περίπτωση είναι η Ευρώπη να καταφέρει να αντεπεξέλθει και να αντιμετωπίσει τους κινδύνους που ελλοχεύουν χωρίς να υποκύψει και να καταργήσει εκείνα τα χαρακτηριστικά που την καθιστούν ανοικτή και δημοκρατική κοινωνία.

- Βλέπετε δηλαδή να υπάρχει κίνδυνος περιορισμού των ελευθεριών κάτι που   κωδικοποιείται ως "λιγότερη Ευρώπη";

Μ.Α: Ναι, υπάρχει ένας τέτοιος κίνδυνος. Το πρώτο θύμα είναι η ελεύθερη διακίνηση. Έχουν ήδη επιβληθεί αρκετοί περιορισμοί οι οποίοι πλήττουν το σύστημα Σιένγκεν. Η εν λόγω συνθήκη απειλείται τόσο από τα μέτρα κατά της τρομοκρατίας, όσο και από το μεταναστευτικό κύμα που δημιουργήθηκε ως αποτέλεσμα της κρίσης στη Συρία. Γιατί απειλείται; Επειδή δεν έχει "κτισθεί" σε ικανοποιητικό βαθμό η Ευρωπαϊκή Ένωση!  Δηλαδή ενώ έχουν καταργηθεί τα εσωτερικά σύνορα, δεν έχουν "κτισθεί" σε ικανοποιητικό βαθμό τα εξωτερικά σύνορα. Να θυμίσω ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έθεσε ποτέ ως στόχο την κατάργηση των εξωτερικών συνόρων. Έτσι ενώ για παράδειγμα με την δημιουργία της κοινής οικονομίας είχαμε την κατάργηση των εσωτερικών  δασμών με την ταυτόχρονη υιοθέτηση ενός κοινού εξωτερικού δασμού, στην περίπτωση των εξωτερικών συνόρων δεν υπάρχει κοινή πολιτική διαχείρισης. Δεν υπάρχει καν η έννοια του "ευρωπαϊκού συνόρου". Το βάρος πέφτει αποκλειστικά  στις χώρες που έχουν εξωτερικά ευρωπαϊκά σύνορα, πχ την Ελλάδα, και όχι στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Να θυμίσω ότι την αδυναμία αυτή πρόταξε κατά τη διάρκεια της Κυπριακής Προεδρίας  και ο τότε ΥΠΕΣ Νεοκλής Συλικιώτης, φέρνοντας ως παράδειγμα τον ανεπαρκή και εν πολλοίς παράλογο τρόπο με τον οποίο η ΕΕ αντιμετώπιζε το θέμα των πολιτικών προσφύγων…

- Υπάρχει η εκτίμηση ότι  η προσφυγική κρίση που εξελίχθηκε σε ανθρωπιστική κρίση έδειξε ότι η Ευρώπη ίσως να μην είναι αυτή που πολλοί πίστευαν - η Ευρώπη της αλληλεγγύης, του αλτρουισμού της ανθρωπιάς. Οι σκηνές που είδαμε στο Αιγαίο, στην Αυστρία, την Ουγγαρία κι αλλού, μόνο ντροπή προκαλούν...

Θα το διατυπώσω κάπως διαφορετικά: Είναι γεγονός ότι η Ευρώπη δεν διαθέτει μηχανισμούς χειρισμού ενός τέτοιου φαινομένου μαζικής μετανάστευσης. Γεγονός είναι επίσης το ότι ορισμένα Κράτη κατέβαλαν αξιέπαινες προσπάθειες αντιμετώπισης του φαινομένου της μαζικής εισροής προσφύγων στα εδάφη τους. Να θυμίσω ότι η Άνγκελα Μέρκελ δήλωσε ότι η χώρα της ειναι έτοιμη να δεχτεί στο έδαφος της 800 χιλιάδες πρόσφυγες - ένας καθόλου ευκαταφρόνητος αριθμός ακόμη και για μια χώρα όπως είναι η Γερμανία. Δυστυχώς όμως την ίδια στιγμή οφείλουμε να σημειώσουμε και τον τρόπο αντίδρασης των ακραίων, αντιμεταναστευτικών και αντιευρωπαϊκών κινημάτων, τα οποία εκμεταλλευόμενα τις συνθήκες ύφεσης και τα σοβαρά κοινωνικά προβλήματα που δημιουργούνται ασκούν  πίεση στις κεντροδεξιές κυβερνήσεις των χωρών τους, αναγκάζοντάς τες να ακολουθούν μια πιο συντηρητική, αντιμεταναστευτική πολιτική. 

……………………………………………………………………………………. 

Απειλείται το κοινωνικό Κράτος και όχι μόνον

 

- Από τη μια η μεταναστευτική κρίση και από την άλλη ο κίνδυνος νέων τρομοκρατικών κτυπημάτων φαίνεται να ενισχύουν τα Ακροδεξιά Κινήματα. Πολλοί φοβούνται ότι  για παράδειγμα ο επόμενος Πρόεδρος της Γαλλίας θα φέρει το επίθετο Λεπέν...

Μ.Α: Δυστυχώς η προοπτική αυτή είναι ορατή. Οφείλουμε να εκτιμήσουμε και να παραδεχτούμε ότι η Ευρώπη κινδυνεύει. Βέβαια τα προβλήματα δεν εμφανίστηκαν τώρα, χρονολογούνται.  Η αρχή έγινε με την πορεία που ακολούθησε η παγκοσμιοποίηση της  οικονομίας και η μεταφορά βιομηχανικών κυρίως δραστηριοτήτων εκτός Ευρώπης. Οι ΗΠΑ κατάφεραν να καλύψουν το κενό της αποβιομηχανοποίησης με την δημιουργία και ανάπτυξη μονάδων επιστημονικής και τεχνολογικής  εξέλιξης, ενώ αντίθετα η Ευρώπη δεν κατάφερε να υλοποιήσει το στόχο για τη δημιουργία μέχρι το 2010 της "Οικονομίας της γνώσης". Ως αποτέλεσμα αυτής αλλά και άλλων παραμέτρων που ήδη αναπτύξαμε,  η ΕΕ αντιμετωπίζει σοβαρά οικονομικά προβλήματα, κλονίζεται το "κοινωνικό Κράτος" που αποτελεί βασική κατάκτηση του ευρωπαϊκού πολιτισμού, μεγάλες ομάδες του πληθυσμού νιώθουν να απειλούνται, και όλα αυτά αποτελούν το οικονομικό υπόβαθρο για ανάπτυξη ακραίων κινημάτων στην Ευρώπη. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι το κόμμα της κυρίας Λεπέν αντλεί τη μεγάλη του δύναμη από εργατικές συνοικίες όπου υπάρχει μεγάλη δυσπραγία και σοβαρά οικονομικά προβλήματα.

Βέβαια η απάντηση σε όλα αυτά δεν είναι η εξασθένιση, ή πολύ περισσότερο η κατάργηση της Ευρώπης. Αντίθετα εγώ πιστεύω ότι ακόμα και αν δεν υπήρχε η ΕΕ θα έπρεπε να εφεύρουμε κάτι αντίστοιχο προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τις απειλές και τους κινδύνους που ελλοχεύουν! 

Εφημερίδα "Ρεπόρτερ", 06/12/2015